Максат:
1. М. Жэлилнен 30 нчы еллар ижатына куз?ту ясау.
2. “Хат ташучы” поэмасына анализ ясау.
3. Укучыларнын фикерлэу сэлэтен устеру.
Материал:
1. М. Жэлил. Эсэрлэр 4т., Т. 1, 2, 3, 4. – К. Тат. Кит. Нэшр., 1976.
2. “Хат ташучы” поэмасы.
Жихазлау: авторнын эсэрлэреннэн кургэзмэ, авторнын портреты, такта, дэреслек, тест.
Дэрес тибы: эсэр анализлау дэресе.
Дэрес методы: энгэмэ, укытучы сойлэве.
Дэрестэ кулланмалар: сойлэу, тест.

Дэрес барышы

1. Исэнлэшу. - Исэнмесез, укучылар! Утырыгыз. Эдэбият дэресен башлыйбыз.

2. Укучыларны барлау.

3. Актуальлэштеру.
1. Алдагы дэрстэ нинди теманы ойрэндек? (М. Жэлилнен биографиясе хэм 1941 елга кадэрге ижатын ойрэндек.)
- Э хэзер белемнэрегзне тикшеру унае белэн тест эшлэп алабыз.
Тест.
1. М. Жэлил ничэнче елда хэм кайда туган?
а) 1906 елны Оренбург шэхэрендэ
б) 1906 елны Оренбург губернасы Мостафа авылында
в) 1906 елны Оренбург губернасы Жэлил авылында
2. Тэуге шигыре “Бэхет кайда басыла?
а) “Кызыл” йолдыз газетасында
б) “Октябрь баласы” журналында
в) “Коммунист” газетасында
3. Мэскэу дэуэт университетынын кайсы булеген тэмамлый?
а) кончыгыш теллэр
б) медицина
в) эдэбият
4. Нинди либреттолар яза?
а) “Атын чэч”, “Хат ташучы”
б) “Атынчэч”, “Ильдар”
в) “Хат ташучы”, “Ильдар”
5. М. Жэлил исеме белэн бэйле урыннарны санап чыгыгыз.
(музей-фатир, Кремль каршындагы хэйкэл, М. Жэлил исемендэге опера хэм балет тетры)
Жаваплар тикшкрелэ (укучылар бер-берсе белэн алышынып тикшерэлэр, битлэр жыеп алына, билгелэр куела.)

4. Яна белем хэм кунекмэлэрне формалаштыру.
- Без буген М. Жэлилнен “Хат ташучы” поэмасын ойрэнэбез. (тактана тема языла).
Поэманын эчтэлеге белэн сез ойдэ тынышып килдегез.

5. Энгэмэ.
- Эсэр нинди жанрда язылган? Дэлиллэгез. (эсэр лиро-эпик поэма жанрында язылган)
- Поэма нэрсэ ул? (Шигырь белэн язвлган катлаулы тозелешле эсэрлэргэ поэма дилэр. Поэмада хислэр дэ, вакыйгалар да урын ала.)
- Эсэрдэге проблемалар хэм конфликтлар турында нэрсэ эйтэ аласыз? (Поэма яшьлек хэм мэх?ббэт турында. Кискен конфликтар юк, геройларнын рухи кичерешлэре генэ бирелгэн. Мэхэббэт проблемасы топ урында тора.)
- Идеясе нидэ? (Идеясе – кешелэрнен бэхеткэ, югарылыкка омтылышы турында. Идея мэнгелек.)
- Автор нинди сэнгатьлек чараларыннан кулланган? Мисал китерегез.(Хат, герой монологы, портрет.)
- Топ хэм ярдэмче геройларны атагыз, характеристика бирегез. (Тимербулат – “Кызыл маяк” колхозында бригадир, колхозны алга жибэру очен тэжрибэлэр ясый, газета-журналлар укый.)
(Лирик герой (автор) – вакыйгаларга нэтижэ ясаучы.)
- Эсэрдэ хатлар нинди рольне ути?(Фэйрузэгэ килгэн зангэр ковертлы хатлар – академик Бахтан. Алар колхозны алга жибэру очен кир?к. Фэйрузэ хэм Тимербулат хатлары – чын мэхэббэт хислэрен анлатучы хатлар)
- Эсэр нинди вакыт аралыгын уз оченэ алган? (Эсэр коздэн башланып китэ, жэй коне белэн тэмамлана.)

6. Укытучы сойлэве.
“Хат тышучы” поэмасында Тимербулат хэм Фэйрузэ образлары, мэхэббэт хислэре кызыклы хэлэтлэрдэ, рухи кичерешлэре тулылыгында ачылганга курудэ жанлы кешелэргэ хас сыйфатлары белэн куз алдында басалар, шул яклары белэн узлэренэ тарталар. Шул ук вакытта эдэбиятны чиклэуче норматив кысалар шагыйрьнен сурэтле фикерлэвен дэ кыршауда тота. Шуна курэ, поэмада геройнын психологиясенэ игътибар артса да, характерны тирэнэйтуче тарихи шартар эсэргэ керми калу нэтижэсендэ, шагыйрь тормыш дореслеген тулы курсэтугэ ирешэ алмый. Жинел коллизиялэрне тасвирлап туйгач, эсэрен Сталинга мэдхия уку белэн тэмаларга мэжбур була.
Сурэтлелекне баетуын юлларын ул фольклордан да, тарихтан да, телдэн дэ, музыкадан да эзли. Шушы эзлэнэулэр жирлегендэ “Алтынчэч” поэмасы туа. Бу эсэрен Жэлил татар хэм башкорт экиятлэренэ, легендаларына нигезлэп яза. Эсэрнен топ идеясын шагыйрь узе болай билгели: “Либреттанын топ идеясы – халыкнын улемсезлеген хэм узенен бэхете очен властьнын кара кочлэренэ, ирексезлеккэ хэм коллыкка каршы корэш омтылышын курсэту.”

7. Кургэзмэ белэн эш.
Бу кургэзмэдэ Муса Жэлилнен 1976 елда (тат. Кит. Нэшр.) чыккан 4 томлыгы куелган.
Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты, Муса Жэлил эсэрлэренен 4 томлыгы шагыйрьнен юбилее – тууына 70 ел тулу унае белэн беренче тапкыр чыгарыла.
1 том – Лирика (1921 – 1941) балалар очен шигырьлэр
2 том – Б.В.С. чоры поэзиясе (1941 – 1944) Либреттолар
3 том - Шигырьлэр. Поэмалар. Тэржемэлэр. Биографик материаллар. Хатлар.
4 том - Эдэбият хэм сэнгать тэнкыйте.
Мин сезгэ аларны укырга тэгъдим итэм. М. Жэлил турында кубрэк мэгълуматлар алырсыз.

8. Ой эше.
“Эдэбиятта хэм сэнгатьтэ Жэлил образы” дигэн темага язма эш эзерлэгез.

9. Йомгаклау.
1. Сорау – жавап.
А) М. Жэлилнен нинди поэмалар бар?(“Хат ташучы”, “Алтын чэч”)
Б) “Хат ташучы” поэмасы нэрсэ турында?(Яшьлек, мэхэббэт, кеше бэхете турында.)
В) Геройлары кем? Алар турында нэрсэ эйтэ аласыз? (Тимербулат, Фэйрузэ.)

10. Билгелэр кую.